Koszty schizofreniii

Schizofrenia a koszty związane z chorobą

Poza bezpośrednim obciążeniem chorobą, które odczuwają pacjenci ze schizofrenią oraz ich najbliższe osoby, zaburzenie to powoduje również znaczne koszty finansowe dla całej gospodarki. Największą ich składową stanowią koszty pośrednie, które mogą być redukowane m.in. dzięki odpowiedniej opiece medycznej. W analizie kosztów schizofrenii a także innych jednostek chorobowych wyróżnia się podział na koszty bezpośrednie oraz pośrednie.

Koszty bezpośrednie obejmują wszystkie wydatki związane z wykorzystaniem zasobów niezbędnych do zapewnienia opieki medycznej, takich jak koszty hospitalizacji i opieki ambulatoryjnej, koszty leków i inne.
Pełna analiza powinna uwzględniać również koszty pośrednie, w szerszym zakresie oddziaływujące na gospodarkę i nierzadko trudne do precyzyjnego określenia. Przykładem może być trwała lub czasowa niezdolność do pracy spowodowana chorobą, która w zmniejsza produktywność, podwyższając związane z chorobą obciążenie gospodarki.

koszty schizofreniiW Polsce w 2011 r oku 6 ,9 % Produktu Krajowego Brutto przeznaczane było na opiekę zdrowotną 104 mld (zarówno środków publicznych jak i prywatnych)78, co stanowiło odsetek zdecydowanie niższy niż średnia w krajach OECD, niższy niż na Węgrzech, w Czechach czy na Słowacji. Prawie 30% tej kwoty to wydatki prywatne.Dane te nie podają ilości środków przeznaczanych na psychiatryczną opiekę zdrowotną. Szacuje się jednak, że w Polsce wydatki te stanowią 3,5% kwoty przeznaczanej na opiekę zdrowotną ze srodków publicznych. W odniesieniu do kosztów bezpośrednich związanych z leczeniem jedynie schizofrenii w zależności od metodologii badania, ocenianego okresu oraz systemu opieki zdrowotnej w danym kraju, koszty te wynosiły od 1,9 procentowego udziału w całkowitych wydatkach na ochronę zdrowia w Belgii (de Hert et al. badanie w latach 1993/1994), poprzez 2,5% w USA (Rice i Miller badanie w roku 1990) do 2,8% w Wielkiej Brytanii.

W 2011 roku na ochronę zdrowia w Polsce przeznaczono 6,9% PKB w kwocie 104 mld zł

Jednakże w porównaniu do innych zaburzeń psychicznych koszty związane ze schizofrenią i ponoszone przez system opieki zdrowotnej są wysokie z powodu długotrwałych pobytów szpitalnych – wynoszących w Polsce w roku 2011 36,951 dnia oraz częstych rehospitalizacji. Co warte podkreślenia w okresie 8 lat 2003-2011 długość hospitalizacji pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii skróciła się tylko o 1 dzień (z 37,9 do 36,9 dnia)61, natomiast współczynnik hospitalizacji, głównie za przyczyną schizofrenii,
wzrósł z 4501/10 000 do 4887/10 000.

Znaczna liczba przewlekle chorujących, często obarczonych także innymi chorobami, stanowi poważne obciążenie dla systemu opieki zdrowotnej przede wszystkim z powodu wysokiego wskaźnika bezrobocia, pobierania świadczeń rentowych oraz uzyskiwania wsparcia z zabezpieczenia społecznego. Osoby ze schizofrenią mają utrudniony dostęp do wolnych miejsc pracy, po części bezpośrednio w wyniku procesu chorobowego, a po części w związku ze stygmatyzującym rozpoznaniem zaburzenia psychicznego. Dotyczy to nie tylko rynku konkurencyjnego, lecz także wakatów w zakładach pracy chronionej. Szacuje się, że w Unii Europejskiej najczęstszą przyczynę utraty pracy (około 30%) stanowią choroby psychiczne, przed schorzeniami układu mięśniowo-szkieletowego (około 21%), schorzeniami układu krążenia (około 11%) oraz nowotworami (około 10%). W 2010 roku zaburzenia psychiczne stanowiły w Polsce czwartą po chorobach układu krążenia (23,4%), nowotworach (23,2%), chorobach układu kostno-stawowego i mięśniowego (12,0%) przyczynę orzekania niezdolności do pracy z odsetkiem wynoszącym 10,9%.

W 2010 roku wydatki na świadczenia z ubezpieczeń społecznych związane z niezdolnością do pracy stanowiły renty (52,0% ogółu wydatków). Drugą pozycję, stanowiły wydatki poniesione w związku z absencją chorobową (39%), a kolejną renty socjalne (5,4%) oraz świadczenia rehabilitacyjne (3,2 %)67. Należy także podkreślić, że w 2009 roku wśród źródeł największych wydatków na świadczenia związane z niezdolnością do pracy, schizofrenia generowała 3.2% wszystkich wydatków ponad 907 mln zł i była czwartym schorzeniem w rankingu jednostek chorobowych powodujących niezdolność do pracy generujących najwyższe wydatki na świadczenia związane z tą niezdolnością.

Pod względem długości zwolnień lekarskich, wśród wszystkich zatrudnionych w 2010 roku, pacjenci psychiatryczni stanowili drugą po nowotworach grupę z czasem trwania absencji ponad 16 dni, wobec średniej wynoszącej 12 dni (GUS 2011).

Wydatki na renty z powodu schizofrenii w Polsce

Świadczenia społeczne - schizofreniaW 2010 roku świadczenia z ubezpieczeń społecznych związane z niezdolnością do pracy pacjentów ze schizofrenią wyniosły ponad 940 mln zł. Główną składową wydatków były renty z tytułu niezdolności do pracy, które stanowiły 98% wydatków.

W 2010 r. ponad 102 tys osób pobierało renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej schizofrenią.niezdolność do pracy w Polsce

Koszty bezpośrednie schizofrenii

W 2009 r. Narodowy Fundusz Zdrowia przeznaczył na świadczenia zdrowotne w leczeniu schizofrenii przeznaczył prawie 450 mln zł, gdzie największą składową był koszt opieki stacjonarnej (hospitalizacji). W przypadku schizofrenii jeden dzień hospitalizacji do 70 dni kosztuje 172.50 zł, w przypadku hospitalizacji dłuższej niż 70 dni, koszt jednego dnia to 115 zł.

zus - schizofreniaPorównywalną kwotę do wydatków na świadczenia w 2009 r., NFZ przeznaczył na refundację leków. W schizofrenii – 112 mln
zł oraz w schizofrenii i chorobie afektywnej dwubiegunowej 351 mln zł, co stanowi 6% wydatków na refundację Wydatki na te dwie
grupy leków spadły w 2012r. w porównaniu z 2009 r. o 15%, głównie z powodu spadku wydatków na doustną olanzapinę, która
stanowi prawie 40% wydatków na wszystkie z grup leków. Wydatki na renty w schiozofrenii są zdecydowanie największą składową kosztów
całkowitych, przewyższając prawie dwukrotnie koszt świadczeń zdrowotnych czy refundacji leków.

Obciążenie schizofrenią prowadzi do obniżenia poziomu funkcjonowania nie tylko społecznego ale i osobniczego. Naturalny
przebieg choroby nie tylko utrudnia osiągnięcie oczekiwanych społecznie kompetencji, lecz także – w związku z postępującym
przebiegiem, ogranicza wykorzystanie już uprzednio zdobytych zasobów. Ma to bezpośredni wpływ na możliwość funkcjonowania w społeczeństwie i wytwarzanie dochodu narodowego, co przekłada się na wysoki udział kosztów pośrednich w pełnym obrazie kosztów schizofrenii.

Zgodnie z aktualną wiedzą – najpowszechniej stosowane – strategie farmakologiczne redukują częstość nawrotów, ograniczając
współczynniki rehospitalizacji oraz redukując tym samym najwyższą składową kosztów bezpośrednich. Nowsze doniesienia wskazują natomiast na zasadność podejścia terapeutycznego – skupiającego uwagę na wynikach oddziaływań w ujęciu społecznym oraz subiektywnie
ocenianej przez pacjentów jakości życia (QoL). Takie podejście przekłada się także na redukcję kosztów związanych z chorobą między innymi poprzez aktywizację i poprawę samodzielności chorych. Pozyskane lub odtworzone zasoby i umiejętności mają wpływ na zakres funkcjonowania społecznego oraz potencjalną redukcję kosztów pośrednich.

Częstość rehospitalizacji

Jednym z obiektywnych wskaźników przebiegu choroby jest częstość rehospitalizacji. W ostatnich latach w krajach niemieckojęzycznych
ilość hospitalizacji całodobowych zwiększała się podczas gdy liczba łóżek szpitalnych ulegała redukcji. W okresie 12 miesięcznej
obserwacji 50% pacjentów biorących udział w projekcie zostało rehospitalizowanych, w tym większość podczas pierwszych kilku
tygodni. Objawy kliniczne i czynniki socjalne zwiększały ryzyko ponownej hospitalizacji, natomiast stosowanie leków przeciwpsychotycznych redukowało to ryzyko. Dlatego przestrzeganie zaleceń lekarskich (compliance), psychoedukacja oraz wsparcie społeczne są niezbędne w podtrzymaniu remisji.

Instytucjonalizacja – czynniki ryzyka

W badaniu duńskim określono czynniki zwiększające ryzyko instytucjonalizacji czyli długotrwałego pobytu w instytucji opiekuńczo-
leczniczej. Zaliczono do nich: podtyp hebefreniczny schizofrenii, współwystępowanie padaczki, wczesne przejście na rentę,
płeć męską, wcześniejszy początek hospitalizacji, używanie substancji psychoaktywnych. Pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii przebywających w instytucjach charakteryzuje bardziej powikłany i gorzej rokujący przebieg (za wyjątkiem rzadszych samobójstw), niższy poziom wykształcenia, leczenie wyższymi dawkami leków, częstsza politerapia, dłuższe okresy pobytu w szpitalu oraz wyższe ryzyko cukrzycy typu II.

Obciążenie opieką nieformalną stanowi zagadnienie od lat dyskutowane przez środowiska naukowe – zarówno w perspektywie zdrowia publicznego, jak i strategii postępowania klinicznego. Za opiekunów nieformalnych uważa się osoby udzielające nieodpłatnie pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych i podtrzymaniu codziennej aktywności. Najczęściej taką formę opieki sprawują rodziny. Niepodważalny jest pozytywny efekt opieki nieformalnej w terapii pacjentów ze schizofrenią, ale należy
pamiętać, że nie jest to „darmowa” forma opieki, ponieważ generuje ona koszty z perspektywy społecznej (koszty pośrednie).

Obciążenie opiekunów dotyczy mierzalnych niekorzystnych zmian w funkcjonowaniu opiekuna, powodowanych – bezpośrednio lub pośrednio – przez chorobę i/lub dysfunkcję podopiecznego, co wiąże się z istotnymi zmianami w zakresie podejmowania codziennych czynności domowych, aktywności zawodowej, relacji rodzinnych i społecznych oraz zdrowia somatycznego. Obciążenie to stanowi pochodną przewlekłości procesu chorobowego, nasilenia objawów, a także określonych wskaźników socjodemograficznych, takich jak: wiek, płeć, poziom wykształcenia i dochody opiekuna oraz pacjenta, a także poziom pokrewieństwa pomiędzy nimi.

Ważny jest także wpływ takiej opieki na często trudno uchwytny, ale istotny – dyskomfort psychiczny będący następstwem pozostawania w relacji z osobą z zaburzeniami psychicznymi i „stygmatyzacja” w związku z opieką sprawowaną nad tą osobą. Wyraża się on w subiektywnym poczuciu ciężaru, napięcia, bólu i cierpienia powiązanym ze wszelkimi konsekwencjami natury psychospołecznej – jak „labelling” (etykietowanie)74-76. Zwraca uwagę fakt, że zarówno niemierzalne, jak i mierzalne obciążenie opiekunów wiążą się z kosztami społecznymi. W przypadku schizofrenii z powodu jej stosunkowo wczesnego początku, przewlekłości procesu chorobowego oraz społecznie pejoratywnego postrzegania zaburzeń psychicznych czynnik ten ma znaczenie wyjątkowe. Obciążenie obiektywne opiekunów może przyczynić się do wzrostu kosztów pośrednich poprzez zmniejszenie zawodowej produktywności. Opiekunowie częściej ograniczają swoją aktywność zawodową, aby sprawować opiekę, bądź rezygnują ze swojego czasu wolnego na rzecz wypełniania obowiązków. Obciążenie subiektywne mierzone między innymi wskaźnikami jakości życia (QoL), wiąże się – z pogorszeniem stanu zdrowia opiekunów wskutek stresu, częstszym korzystaniem z pomocy służby zdrowia, większą ilością zwolnień lekarskich oraz
wcześniejszym rezygnowaniem z aktywności zawodowej, co także wpływa na produktywność. Oba rodzaje obciążenia przyczyniają się
równocześnie do znacznego wzrostu kosztów pośrednich zaburzenia psychicznego, które często przekraczają bezpośredni koszt
leczenia.